ภูเขาไฟเป็นหนึ่งในปรากฏการณ์ทางธรณีวิทยาที่ทรงพลังและมีความซับซ้อนอย่างยิ่ง หลายคนอาจสงสัยว่าเหตุใดภูเขาไฟบางลูกจึงสามารถสงบไปได้นานนับพันปี ขณะที่บางลูกกลับยังคงคุกรุ่นและ “ไม่ยอมดับ” แม้เวลาจะผ่านไปนานเพียงใด
สาเหตุการปะทุของภูเขาไฟในทาง Volcanology คำตอบของปรากฏการณ์นี้เกี่ยวข้องกับการทำงานลึกลงไปใต้พื้นโลก ตั้งแต่โครงสร้างแผ่นเปลือกโลกจนถึงองค์ประกอบของหินหนืดภายในเสื้อคลุมโลก
- การเคลื่อนที่ของแผ่นเปลือกโลกเป็นต้นเหตุสำคัญ
ภูเขาไฟส่วนใหญ่เกิดขึ้นบริเวณ “ขอบแผ่นเปลือกโลก” เช่น บริเวณที่แผ่นเปลือกโลกมุดตัวลงใต้กัน หรือแผ่นเปลือกโลกแยกจากกัน แผ่นเปลือกโลกเหล่านี้มีการเคลื่อนที่อยู่ตลอดเวลา หากภูเขาไฟลูกใดตั้งอยู่บนขอบแผ่นที่มีการขับดันหรือมุดตัวอย่างต่อเนื่อง ภูเขาไฟลูกนั้นก็มีโอกาสสูงที่จะยังคงมีแหล่งซับพลายของแมกมาอยู่เสมอ จึงไม่ดับลงง่าย ๆ
ตัวอย่างเช่น ภูเขาไฟในญี่ปุ่นและอินโดนีเซียจำนวนมากยังคงปะทุเป็นระยะ เพราะตั้งอยู่ในเขตมุดตัวที่แผ่นแปซิฟิกเคลื่อนที่ลงใต้แผ่นอื่นอย่างต่อเนื่อง ทำให้แมกมาใหม่ถูกสร้างขึ้นไม่หยุด
- แหล่งกำเนิดแมกมาที่ลึกและเสถียร
ภูเขาไฟบางลูกตั้งอยู่เหนือ “ฮอตสปอต” ซึ่งเป็นแหล่งพลังงานความร้อนจากเสื้อคลุมชั้นลึกที่พุ่งขึ้นมาอย่างคงที่ แม้แผ่นเปลือกโลกด้านบนจะเคลื่อนที่ไป แต่ฮอตสปอตยังคงอยู่กับที่ ทำให้เกิดภูเขาไฟต่อเนื่อง เช่น หมู่เกาะฮาวาย แม้ภูเขาไฟบางลูกบนเกาะเก่าอาจดับไป แต่ลูกใหม่จะก่อตัวขึ้นในบริเวณที่แผ่นเปลือกโลกเคลื่อนผ่านฮอตสปอต
หากภูเขาไฟลูกใดตั้งอยู่ตรงเหนือฮอตสปอตพอดี ภูเขาไฟลูกนั้นก็จะยังคงปะทุซ้ำ ๆ และไม่ดับลงในระยะเวลาอันสั้น
- ความหนืดของแมกมาและโครงสร้างของปล่องภูเขาไฟ
ความหนืดของแมกมาเป็นปัจจัยสำคัญที่กำหนดรูปแบบการปะทุ หากแมกมามีความหนืดต่ำ เช่น แมกมาชนิดบะซอลต์ จะไหลได้ง่ายและสามารถขึ้นสู่ผิวโลกได้บ่อย ทำให้ภูเขาไฟมีโอกาสปะทุอยู่เสมอ เช่น ภูเขาไฟคีเลาเอในฮาวายที่ปะทุบ่อยแต่ไม่รุนแรง
ในทางกลับกัน หากแมกมามีความหนืดสูง เช่น แอนดีไซต์หรือไรโอไลต์ อาจทำให้การปะทุเกิดขึ้นไม่บ่อย แต่รุนแรง อย่างไรก็ตามภูเขาไฟประเภทนี้อาจนิ่งเงียบได้นานหลายร้อยปีจนทำให้มนุษย์เข้าใจผิดว่ามันดับแล้ว ทั้งที่ยังมีพลังงานอยู่ภายใน
- การสะสมพลังงานและวงจรการปะทุที่ยาวนาน
ภูเขาไฟบางลูกมี “วงจรการปะทุ” ยาวนานมาก บางครั้งอาจปะทุครั้งหนึ่งแล้วเงียบไปอีก 100–1,000 ปี แล้วจึงปะทุใหม่ สาเหตุคือพลังงานและแรงดันภายในห้องแมกมาจะสะสมอย่างช้า ๆ หากไม่ถึงระดับที่ทำให้เกิดแรงดันพอที่จะปะทุ ก็จะยังไม่นับว่าภูเขาไฟดับ
ดังนั้น ภูเขาไฟหลายแห่งที่เราคิดว่า “หลับลึก” อาจเป็นเพียงการรอเวลาระเบิดครั้งต่อไปเท่านั้น
- ภูเขาไฟไม่เคยดับจริง ตราบใดที่โลกยังมีพลังงานภายใน
แก่นของโลกยังร้อนและมีการไหลเวียนของสารภายในเสื้อคลุมอยู่ตลอดเวลา ทำให้กระบวนการสร้างแมกมายังคงเกิดขึ้น ดังนั้นภูเขาไฟจึงอาจจะไม่ “ดับถาวร” เว้นแต่พื้นที่นั้นจะขยับพ้นแหล่งสร้างแมกมาไปแล้วจริง ๆ
สนับสนุโดย เครื่องช่วยฟัง
